به گزارش ریال آنلاین، دلیل اصلی این تغییر، ناامنیهای ناشی از تحرکات نظامی در آبهای جنوبی و تهدید اختلال در عبور و مرور از تنگه هرمز است. به گفته مقامات جمهوری اسلامی ایران، کشور برای مقابله با این تهدیدها، برنامهای جامع برای تغییر مسیر تجارت خود طراحی کرده است . هدف این طرح، جلوگیری از بروز گرههای لجستیکی و تأمین مستمر کالاهای اساسی بازار داخلی است. بر اساس اعلام تهران، حدود ۴۰ درصد از کل تجارت کشور قابلیت انتقال به مسیرهای زمینی و شمالی را دارد .
نگاه دکتر مسعود پزشکیان؛ رئیسجمهور اسلامی ایران به تغییر جغرافیای تجاری ایران، نگاهی راهبردی و فعال است. او این تغییر را نه یک واکنش اضطراری، بلکه فرصتی برای تحول در نقش منطقهای ایران میداند و بر توسعه کریدور شمال-جنوب و همکاری با همسایگان شمالی بهعنوان محور اصلی این استراتژی تأکید دارد.
توسعه کریدور شمال-جنوب بهعنوان اولویت: دکتر پزشکیان پروژههایی مثل اتصال ریلی رشت-آستارا را «اولویت اصلی» میداند و بر تسریع در تکمیل آنها برای اتصال جنوب آسیا به شمال اروپا تأکید دارد. این کریدور میتواند مسیر حملونقل را تا ۴۰ روز کاهش دهد. این کریدور که ایران را از طریق دریای خزر و مسیرهای زمینی به روسیه متصل میکند، میتواند نقشی حیاتی در جایگزینی مسیرهای جنوبی ایفا کند. بر اساس اعلام مسئولان، تا ۱۵ درصد از ترانزیت کالای کشور میتواند از طریق این کریدور انجام شود.
همکاری راهبردی با همسایگان شمالی: رئیسجمهور قزاقستان را «شریک راهبردی» و «مقرونبهصرفهترین مسیر ترانزیتی» برای این کشور میداند و هدف افزایش تجارت به ۳ میلیارد دلار را دنبال میکند. همچنین بر نقشه راهی برای افزایش همکاری با روسیه و آذربایجان تأکید دارد.
تقویت نقش هاب منطقهای: دکتر پزشکیان ایران را «دروازه جنوبی به خلیج فارس» و «پل اتصال شرق و غرب اوراسیا» میداند و معتقد است که میتوان از ظرفیت بنادر شمالی مثل بندر انزلی برای جبران اختلالات مسیرهای جنوبی استفاده کرد.
اما آنچه رویکرد دولت چهاردهم را متمایز میکند، نگاه زیرساختی و دیپلماتیک است. رئیسجمهور، تغییر مسیر تجاری را در بستری از توافقات کلان تعریف میکند. رئیس دولت چهاردهم در سفر به آستانه، بر «نقشه راه افزایش تجارت به ۳ میلیارد دلار» با قزاقستان تأکید داشت و با روسیه برای تشکیل کنسرسیوم مشترک حملونقل در دریای خزر به توافق رسید.
این رویکرد، صرفاً یک تغییر مسیر موقت نیست، بلکه تلاشی برای بازتعریف جایگاه ژئواکونومیک جمهوری اسلامی ایران بهعنوان یک هاب ترانزیتی مطمئن در برابر ناامنیهای جنوب و تحریمهاست.
دولت ایران برای عملیاتیسازی این تغییر، زیرساختهای شمالی و غربی کشور را در اولویت قرار داده است. سازمان راهداری و حملونقل جادهای اعلام کرده که تعمیر و نگهداری محورهای غربی، شمالغربی و کریدورهای شمال-جنوب را در دستور کار فوری خود قرار داده است. ده کریدور اصلی حملونقل کشور، بهعنوان شریانهای حیاتی اقتصاد، مورد بازسازی و ارتقا قرار گرفتهاند.
از جمله اقدامات کلیدی، تحویل اتوبان قزوین-زنجان-تبریز به سازمان راهداری و اختصاص بودجه ویژه برای مرمت و بهبود آن است. این محور بهعنوان یکی از گلوگاههای اصلی مسیرهای شمالی، اهمیت ویژهای در تسهیل ترانزیت کالا دارد.
اما نباید فراموش کنیم که این تغییر راهبردی با موانع جدی مواجه است. مهمترین چالش، محدودیتهای زیرساختی است. بنادر شمالی کشور ظرفیت کافی برای جایگزینی کامل بنادر جنوبی را ندارند و شبکه ریلی و جادهای نیز نیازمند سرمایهگذاری کلان است. همچنین، تغییر مسیر از جنوب به شمال، بهطور طبیعی مسافت و هزینه حمل را افزایش میدهد و برای صادرات حجمبالای مواد خام مانند سنگآهن، عملاً امکانپذیر نیست، زیرا کشورهای شمالی عمدتاً خود تولیدکننده این محصولات هستند و بازار مصرف مناسبی برای آنها محسوب نمیشوند. بنابراین باید در این موارد نیز چارهاندیشی شود.
جغرافیای تجاری ایران در حال گذر از یک دگرگونی اجباری اما راهبردی است. فشارهای خارجی، ایران را به سمت استفاده حداکثری از ظرفیتهای شمالی و کریدور بینالمللی شمال-جنوب سوق داده است. هرچند تحقق کامل این تغییر مستلزم رفع موانع زیرساختی و هزینهای است، اما در بلندمدت میتواند به تنوعبخشی به مسیرهای تجاری، کاهش وابستگی به یک نقطه جغرافیایی خاص و تقویت جایگاه ایران بهعنوان چهارراه ترانزیتی منطقه منجر شود.
