عشق و قدرت از مهمترین مفاهیمی هستند که در بسیاری از آثار نمایشی در برابر یکدیگر قرار میگیرند. در چنین آثاری، عشق معمولاً نماد آزادی، انتخاب فردی و رهایی از محدودیتهای اجتماعی است، در حالی که قدرت میکوشد با تکیه بر ثروت، موقعیت اجتماعی و اقتدار سیاسی، زندگی و سرنوشت دیگران را مطابق میل خود شکل دهد. سریالهای «شهرزاد» به کارگردانی حسن فتحی و «سرخ و سیاه» به کارگردانی آیدا پناهنده، هر دو به شیوهای متفاوت این تقابل را به تصویر میکشند. بزرگآقا در شهرزاد و امیرزاده در سرخ و سیاه، دو شخصیت قدرتمند هستند که حضور و تصمیمهایشان بر سرنوشت عاطفی شخصیتهای دیگر تأثیر میگذارد. بررسی این دو شخصیت نشان میدهد که چگونه قدرت، بهویژه هنگامی که با استبداد و خودکامگی همراه میشود، میتواند عشق را از یک تجربه انسانی و آزاد به عرصهای برای اعمال سلطه تبدیل کند.
بزرگآقا؛ عشق در چارچوب مالکیت و اقتدار خانوادگی
بزرگآقا در سریال شهرزاد، شخصیتی است که قدرت و نفوذ خود را از ثروت، جایگاه اجتماعی و مناسبات سیاسی به دست آورده است. او خود را صاحب اختیار خانواده و حتی سرنوشت اطرافیانش میداند و تصور میکند که میتواند درباره مهمترین تصمیمهای زندگی آنها، از جمله انتخاب همسر و روابط عاشقانه، تصمیم بگیرد. برای بزرگآقا، حفظ قدرت و تداوم نفوذ خانوادگی اهمیت زیادی دارد و احساسات فردی دیگران در برابر این اهداف قرار میگیرند.
یکی از مهمترین نمونههای این نگرش، تصمیم او برای ازدواج شهرزاد با قباد است. شهرزاد عاشق فرهاد است و زندگی مشترک با قباد را انتخاب نکرده است؛ اما بزرگآقا با توجه به شرایط خانوادگی و نیاز خود به داشتن وارث، این ازدواج را تحمیل میکند. در واقع، او عشق را به رسمیت نمیشناسد، مگر آنکه در خدمت خواستهها و منافعش باشد. از نگاه او، ازدواج بیش از آنکه پیوندی مبتنی بر علاقه و انتخاب دو انسان باشد، ابزاری برای حفظ ساختار خانواده و استمرار قدرت است.
نکته مهم در شخصیت بزرگآقا این است که او حتی در روابط عاطفی نیز نمیتواند از موضع قدرت فاصله بگیرد. او به جای پذیرش حق انتخاب شهرزاد و فرهاد، میکوشد احساسات آنها را کنترل کند. به همین دلیل، عشق این دو برای او نه یک امر طبیعی و انسانی، بلکه نوعی سرپیچی از اقتدارش محسوب میشود. بزرگآقا در حقیقت با آزادی عاشقانه مخالف است، زیرا این آزادی میتواند مرزهای قدرت او را محدود کند.
امیرزاده؛ استبداد سیاسی در برابر آزادی عشق
در سریال سرخ و سیاه، امیرزاده با بازی پارسا پیروزفر، در جایگاه حاکم شهر قرار دارد و نماینده قدرت سیاسی و استبداد در فضای تاریخی داستان است. برخلاف بزرگآقا که قدرتش عمدتاً در ساختار خانواده و مناسبات اجتماعی ریشه دارد، امیرزاده صاحب قدرت حکومتی است و میتواند از ابزارهای سیاسی و اجرایی برای تحمیل اراده خود استفاده کند.
در بستر داستان، نوروز، جوان هنرمند و خوشنویس، با ورود به فضای زندگی حاکم و آموزش به فرزندان او، درگیر مناسباتی میشود که سرنوشت عاطفیاش را تغییر میدهد. ارتباط او با دختر حاکم و سپس پیوند عاطفی و سرنوشتسازش با فانوس، دختر کولی، زمینهای برای آشکار شدن تضاد میان عشق و قدرت فراهم میکند. در این میان، رفتار امیرزاده با فانوس و مواجهه او با سرپیچی شخصیتهای داستان نشان میدهد که چگونه قدرت سیاسی میتواند آزادی فردی و عاطفی انسانها را تهدید کند.
امیرزاده در مقام حاکم، خود را در موقعیتی فراتر از مردم عادی قرار میدهد. در چنین ساختاری، خواسته و اراده او بر خواسته دیگران تقدم دارد. به همین دلیل، رابطه عاشقانهای که خارج از محدوده قدرت و اراده او شکل میگیرد، میتواند به نوعی نافرمانی تعبیر شود. تقابل او با نوروز و فانوس را میتوان نمادی از رویارویی عشق آزاد با قدرتی دانست که تحمل استقلال و انتخاب دیگران را ندارد.
شباهتهای بزرگآقا و امیرزاده؛ عشق بهمثابه تهدید قدرت
مهمترین شباهت این دو شخصیت در این است که هر دو عشق را از منظر قدرت تفسیر میکنند. برای آنها، روابط عاطفی افراد صرفاً موضوعی شخصی نیست، بلکه بخشی از قلمرو نفوذ و اقتدارشان محسوب میشود. بزرگآقا با تحمیل ازدواج شهرزاد و قباد، اراده خود را بر زندگی عاطفی دیگران تحمیل میکند و امیرزاده نیز با تکیه بر موقعیت حکومتی خود، در برابر انتخاب و استقلال شخصیتهای داستان قرار میگیرد.
در هر دو سریال، عشق نیرویی است که نظم مورد نظر صاحبان قدرت را به چالش میکشد. شهرزاد با دلبستگی به فرهاد و تلاش برای حفظ استقلال عاطفی خود، در برابر خواسته بزرگآقا قرار میگیرد. نوروز و فانوس نیز با انتخاب مسیر عاطفی خود، در برابر ساختار قدرتی قرار میگیرند که امیرزاده نماینده آن است.
وجه اشتراک دیگر، ناتوانی این دو شخصیت در پذیرش آزادی دیگران است. آنها به جای آنکه عشق را انتخابی شخصی بدانند، آن را تابع موقعیت و اراده خود میخواهند. در نتیجه، قدرت برایشان نه وسیلهای برای حمایت از انسانها، بلکه ابزاری برای کنترل آنهاست.
تفاوتهای دو شخصیت؛ قدرت خانوادگی در برابر قدرت حکومتی
با وجود شباهتهای یادشده، تفاوت مهمی میان بزرگآقا و امیرزاده وجود دارد. بزرگآقا بیش از هر چیز نماینده نظام پدرسالارانه است. او خانواده را قلمرو شخصی خود میداند و اعضای آن را تابع تصمیمهایش میخواهد. حتی زمانی که در ظاهر برای آینده خانواده تصمیم میگیرد، در واقع خواسته و اراده شخصی خود را بر دیگران تحمیل میکند.
در مقابل، قدرت امیرزاده تنها به فضای خانواده محدود نیست، بلکه در ساختار اجتماعی و مناسبات حاکم و مردم جریان دارد. از این رو، تقابل او با عشق، ابعادی فراتر از روابط خانوادگی پیدا میکند.
تفاوت دیگر در شیوه اعمال قدرت آنهاست. بزرگآقا بیشتر از طریق تصمیمگیریهای خانوادگی، نفوذ اجتماعی، تهدید و تحمیل اراده خود عمل میکند؛ اما امیرزاده از اقتدار سیاسی برخوردار است. بنابراین، پیامد مخالفت با خواستههای او میتواند مستقیماً زندگی و امنیت افراد را تحت تأثیر قرار دهد.
مقایسه بزرگآقا در شهرزاد و امیرزاده در سرخ و سیاه نشان میدهد که هر دو شخصیت، با وجود تفاوت در جایگاه و شیوه اعمال قدرت، در یک نقطه مشترک قرار میگیرند؛ ناتوانی در پذیرش عشق بهعنوان انتخابی آزاد و مستقل. بزرگآقا میخواهد عشق را در خدمت خانواده و استمرار قدرت خود قرار دهد، در حالی که امیرزاده با تکیه بر اقتدار حکومتی، نماینده ساختاری است که آزادی و انتخاب فردی را محدود میکند.
منبع خبر: سروش سینما





