هر جامعه‌ای برای ساختن آینده خود به سرمایه‌های گوناگونی نیاز دارد؛ سرمایه مالی، طبیعی، صنعتی، اجتماعی و زیرساختی. اما در میان همه این سرمایه‌ها، سرمایه انسانی مهم‌ترین سرمایه‌ای است که می‌تواند سایر سرمایه‌ها را خلق، هدایت و به ثروت و رفاه عمومی تبدیل کند.
به همین دلیل، سخن گفتن از نخبگان، صرفاً سخن گفتن از گروهی از افراد با استعدادهای ویژه نیست؛ سخن گفتن از ظرفیت یک جامعه برای اندیشیدن، نوآوری کردن و حل مسائل خود است.
دهم مهر، روز نخبگان، می‌تواند فرصتی باشد برای اینکه نگاه خود را از یک مراسم مناسبتی فراتر ببریم و یک پرسش اساسی را مطرح کنیم:
آیا نظام توسعه کشور توانسته است از ظرفیت نخبگان به اندازه اهمیت و جایگاه آنان استفاده کند؟
پاسخ به این پرسش، آینده بسیاری از سیاست‌های علمی، اقتصادی و مدیریتی کشور را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
نخبه، یک عنوان نیست؛ یک ظرفیت است
در ادبیات توسعه، سرمایه انسانی زمانی به سرمایه توسعه تبدیل می‌شود که دانش و توانایی انسان‌ها بتواند به حل مسئله، نوآوری، بهره‌وری، تولید و ارزش اجتماعی منجر شود.
از این منظر، نخبه را نباید صرفاً با مدرک، رتبه علمی یا عنوان دانشگاهی تعریف کرد. نخبه کسی است که می‌تواند بخشی از مسائل جامعه را بهتر ببیند، برای آن راه‌حل ارائه کند و دانش و خلاقیت خود را در مسیر بهبود زندگی مردم به کار گیرد.
بنابراین، جامعه‌ای که نخبگان خود را صرفاً تقدیر می‌کند اما برای استفاده از اندیشه آنان سازوکار مشخصی ندارد، در واقع تنها بخشی از ظرفیت آنان را به رسمیت شناخته است.
نخبگان زمانی به سرمایه توسعه تبدیل می‌شوند که برای آنان میدان اثرگذاری ایجاد شود.
توسعه بدون نخبگان، توسعه‌ای کم‌عمق خواهد بود
امروز بسیاری از مسائل کشور، مسائل ساده و تک‌بعدی نیستند. موضوعاتی مانند اشتغال، بهره‌وری، آب، انرژی، محیط زیست، فناوری، امنیت غذایی، اقتصاد دیجیتال، هوش مصنوعی و جذب سرمایه‌گذاری، نیازمند ترکیبی از دانش، تجربه و نگاه آینده‌نگر هستند.
در چنین شرایطی، مدیریت مسائل پیچیده بدون استفاده از ظرفیت دانشگاه‌ها، پژوهشگران، متخصصان و نخبگان دشوار خواهد بود.
از همین رو، حکمرانی مسئله‌محور باید یکی از مسیرهای جدی استفاده از نخبگان باشد.
دستگاه‌های اجرایی می‌توانند مسائل واقعی خود را به دانشگاه‌ها عرضه کنند و دانشگاه‌ها و نخبگان نیز در کنار تولید دانش، در مسیر ارائه راه‌حل‌های عملی قرار گیرند.
این همان نقطه‌ای است که «دانش» می‌تواند به «سیاست عمومی» و سپس به «اقدام اجرایی» تبدیل شود.
دانشگاه نباید از میدان واقعی جامعه فاصله بگیرد
یکی از چالش‌های توسعه، فاصله میان دانشگاه و عرصه اجراست.
دانشگاه محل تولید اندیشه و دانش است و دستگاه اجرایی محل سیاستگذاری و اقدام. بخش خصوصی نیز ظرفیت سرمایه‌گذاری و تولید را در اختیار دارد. اگر این سه ضلع به یکدیگر متصل نشوند، بخش مهمی از ظرفیت توسعه کشور بلااستفاده باقی خواهد ماند.
به باور من، باید ارتباط میان دانشگاه، دولت و بخش خصوصی را از سطح تفاهم‌نامه‌ها و نشست‌های تشریفاتی به سطح پروژه‌های واقعی ارتقا دهیم.
مسائل واقعی استان می‌تواند موضوع پایان‌نامه‌ها، طرح‌های پژوهشی، شرکت‌های دانش‌بنیان و ایده‌های نخبگان قرار گیرد و نتیجه این فرآیند به پروژه، محصول، فناوری، سرمایه‌گذاری و اشتغال تبدیل شود.
در چنین مدلی، دانشگاه فقط تولیدکننده دانش نیست؛ بلکه به یکی از بازیگران فرآیند توسعه تبدیل می‌شود.
نخبگان و اقتصاد؛ پیوندی که باید جدی‌تر گرفته شود
در حوزه سرمایه‌گذاری نیز نگاه به نخبگان اهمیت ویژه‌ای دارد.
سرمایه‌گذاری در جهان امروز بیش از گذشته به دانش و فناوری وابسته شده است. بسیاری از فرصت‌های جدید اقتصادی در حوزه‌هایی شکل می‌گیرند که مزیت اصلی آنها نه زمین و منابع طبیعی، بلکه ایده، فناوری، تخصص و نیروی انسانی خلاق است.
از هوش مصنوعی و زیست‌فناوری گرفته تا انرژی‌های تجدیدپذیر، صنایع پیشرفته، اقتصاد دیجیتال، فناوری‌های سلامت و صنایع خلاق، همه نشان می‌دهند که سرمایه انسانی می‌تواند خود به یک مزیت رقابتی تبدیل شود.
در استان البرز نیز باید تلاش کنیم ظرفیت‌های علمی و نخبگانی استان به شکل هدفمند وارد چرخه سرمایه‌گذاری و اشتغال شوند.
ایده نخبه باید بتواند مسیر خود را از دانشگاه تا بازار طی کند.
اگر ایده‌ای قابلیت اقتصادی دارد، باید بتواند سرمایه‌گذار پیدا کند؛ اگر قابلیت دانش‌بنیان دارد، باید به فناوری تبدیل شود؛ و اگر قابلیت حل یک مسئله عمومی دارد، باید در اختیار نظام تصمیم‌گیری قرار گیرد.
از «فرار نخبگان» تا «جذب نخبگان»
یکی از موضوعات مهم در سیاست نخبگان، ایجاد محیطی است که افراد توانمند بتوانند در کشور بمانند، فعالیت کنند و احساس کنند که برای اندیشه و توانایی آنان فرصت وجود دارد.
نخبگان بیش از آنکه صرفاً به حمایت‌های مالی نیاز داشته باشند، به اعتماد، فرصت، دسترسی، امکان تجربه و میدان اثرگذاری نیاز دارند.
اگر جوان متخصص بداند که ایده او شنیده می‌شود، توانایی او مورد استفاده قرار می‌گیرد و مسیر تبدیل ایده به عمل برایش وجود دارد، انگیزه بیشتری برای ماندن و مشارکت در فرآیند توسعه خواهد داشت.
بنابراین، سیاست نخبگان باید از «حمایت از افراد» به سمت ساختن اکوسیستم اثرگذاری نخبگان حرکت کند.
البرز؛ ظرفیت ویژه برای پیوند علم و اقتصاد
استان البرز از این منظر دارای ظرفیت‌های مهمی است. نزدیکی به پایتخت، حضور دانشگاه‌ها و مراکز علمی، شرکت‌های دانش‌بنیان، صنایع مختلف، نیروی انسانی تحصیل‌کرده و ظرفیت‌های متنوع اقتصادی، این استان را مستعد شکل‌گیری یک زیست‌بوم جدی میان دانش، سرمایه‌گذاری و اشتغال کرده است.
یکی از مسیرهای آینده البرز می‌تواند شناسایی دقیق ظرفیت‌های نخبگان و پیوند دادن آنها با فرصت‌های سرمایه‌گذاری استان باشد.
ما در حوزه سرمایه‌گذاری، زمانی می‌توانیم به اشتغال پایدار و ارزش افزوده واقعی برسیم که سرمایه را با دانش و فرصت را با ایده پیوند دهیم.
این نگاه می‌تواند حتی در ایجاد بانک فرصت‌های سرمایه‌گذاری نیز مورد توجه قرار گیرد؛ به این معنا که فرصت‌های سرمایه‌گذاری تنها به معرفی زمین و مجوز محدود نشوند، بلکه از نظر فناوری، مدل اقتصادی، زنجیره ارزش، بازار، نیروی انسانی و ظرفیت دانش‌بنیان نیز مورد بررسی قرار گیرند.
نخبگان باید در اتاق تصمیم‌سازی حضور داشته باشند
یکی از مهم‌ترین گام‌ها، استفاده از نخبگان در فرآیند تصمیم‌سازی است.
تصمیم خوب، تصمیمی نیست که صرفاً در اتاق‌های اداری گرفته شود؛ تصمیم خوب باید از دانش، تجربه، داده و شناخت واقعی مسئله بهره ببرد.
حضور نخبگان در شوراهای تخصصی، کارگروه‌های مسئله‌محور و فرآیند تدوین سیاست‌ها می‌تواند کیفیت تصمیم‌گیری را افزایش دهد؛ البته به شرط آنکه این حضور واقعی و اثرگذار باشد و صرفاً جنبه تشریفاتی نداشته باشد.
جامعه‌ای که از نخبگان خود برای تصمیم‌سازی استفاده می‌کند، در حقیقت از آینده خود بهره می‌گیرد.
سخن پایانی
دهم مهر را نباید فقط روز تقدیر از نخبگان دانست؛ این روز می‌تواند روز بازنگری در رابطه جامعه با سرمایه انسانی خود باشد.
نخبگان نه گروهی جدا از جامعه‌اند و نه صرفاً دریافت‌کنندگان حمایت. آنان بخشی از ظرفیت حل مسائل جامعه و یکی از منابع مهم نوآوری و توسعه‌اند.
اگر می‌خواهیم سرمایه‌گذاری افزایش یابد، اشتغال پایدار ایجاد شود، بهره‌وری ارتقا پیدا کند و اقتصاد استان‌ها به سمت فعالیت‌های دانش‌بنیان و ارزش‌آفرین حرکت کند، باید دانش و استعداد را در کنار سرمایه و مدیریت قرار دهیم.
توسعه زمانی شتاب می‌گیرد که ایده فرصت پیدا کند، دانش به عمل تبدیل شود و انسان توانمند در جایگاهی قرار گیرد که بتواند اثرگذار باشد.
روز نخبگان، در حقیقت یادآور یک اصل مهم است:
هیچ جامعه‌ای بزرگ‌تر از ظرفیت اندیشه، دانش و انسان‌های توانمند خود رشد نخواهد کرد.
از این رو، سرمایه‌گذاری واقعی برای آینده کشور، فقط سرمایه‌گذاری در ساختمان و ماشین‌آلات نیست؛
سرمایه‌گذاری واقعی، سرمایه‌گذاری بر انسان، اندیشه و توانایی حل مسئله است.
منبع خبر: جمهور
